AI và nỗi lo lười suy nghĩ

Thỏa hiệp với tính lười

Cách đây không lâu, tôi có loạt email từ đối tác quan trọng đúng lúc công việc đang quá tải. Thay vì đọc hết thông tin để hiểu ngữ cảnh, tôi lại tìm đến sự tiện lợi quen thuộc, đặt lệnh AI tóm tắt ý chính và gợi ý phản hồi. Ngay lập tức, tôi cảm thấy áy náy.

Tôi nhận ra mình đang nhượng bộ. Nhờ chính cảm giác này một lần nữa củng cố nguyên tắc mà giờ đây, tôi phải dùng nhiều nỗ lực để tuân thủ: chỉ sử dụng AI sau khi đã tư duy, tự mình sắp xếp những thông tin rời rạc, thu thập tài liệu và bắt buộc bộ não phải vận hành để phát thảo ý tưởng nền tảng.

Thừa nhận thỏa hiệp với AI không phải là điều dễ dàng. Gần đây, một tổng hợp trích dẫn từ các giáo sư Đại học Harvard trên Harvard Gazette đã nêu lên lo ngại lạm dụng AI quá mức góp phần suy giảm năng lực nhận thức. Tại Việt Nam, tôi thấy cách diễn đạt rất trực diện khi truyền thông quan ngại tình trạng lười suy nghĩ của giới trẻ. Mọi hoạt động từ việc làm bài tập đến xin lời khuyên cho các mối quan hệ đều được giao phó cho AI.

Cách diễn giải này có sức hấp dẫn tuyệt vời khi chỉ ra nỗi sợ: AI làm suy thoái não bộ. Nhưng liệu đó có phải là toàn bộ câu chuyện? Hay AI chỉ là “vật tế” cho những vấn đề sâu xa hơn về cách chúng ta ưu ái thói quen xấu?

Cơn bão làm suy giảm tư duy

Tôi cho rằng AI chỉ là yếu tố tác động, không phải căn nguyên vấn đề. Chúng ta đang chứng kiến một thế hệ lớn lên trong cơn bão của sự thỏa mãn tức thì. Những dịch vụ đều được Grab-hóa, nhanh, thuận tiện và không độ trễ. Nội dung ngắn lên ngôi, liên tục kích thích dopamine. Ngay cả trò chơi giải trí giờ cũng thu gọn với trải nghiệm nhanh gọn trên màn hình di động.

Cuộc sống vận động nhanh hơn bao giờ hết với gia vị là chứng lo âu âm ỉ. Nỗi sợ bỏ lỡ được nuôi dưỡng bởi hình ảnh đã-qua-chọn-lọc của bạn bè và người nổi tiếng trên mạng xã hội. Điều này làm suy thoái quá trình phát triển của vùng não bộ chịu trách nhiệm điều tiết, kiểm soát và duy trì sự tập trung sâu trong thời gian dài. Hệ quả tương đồng với việc lạm dụng chất kích thích.

AI không thay thế tư duy, mà phản chiếu cách chúng ta tiếp nhận và học hỏi trong thời đại số.

AI không tạo ra sự mong manh về tư duy và xúc cảm như thế; nó chỉ khuếch đại vấn đề vốn đã tồn đọng khi chúng ta đang học tập để theo kịp tốc độ phát triển của thời đại. Khi học sinh nhờ ChatGPT giải bài tập, đó không chỉ là sự gian lận trong giáo dục, mà còn góp phần tạo nên cơn bão của sự thỏa mãn tức thì. Học nhanh hơn chỉ là sử dụng công cụ tốt hơn để nuôi dưỡng thói quen xấu dễ dàng hơn.

Trải nghiệm làm việc trong mảng giáo dục công nghệ tại thị trường Đông Nam Á nhiều năm qua đã đem đến nhận định về cốt lõi của giáo dục. Đó không chỉ là học tri thức, mà còn phát triển tư duy toàn diện để con người thích nghi với sự vận động của xã hội một cách đúng đắn. AI phát huy hiệu quả nhất khi đóng vai trò là bách khoa toàn thư được cá nhân hóa. Với học sinh, AI hỗ trợ đáng kể trong việc ghi chú học tập, xây dựng kế hoạch và kết nối các mảnh tri thức rời rạc. Tùy theo năng lực của từng cá nhân, việc sử dụng AI sẽ cho hiệu quả khác nhau. Vì thế, cần thiết lập ranh giới rõ ràng để khuyến khích năng lực tự học, tương tác phản biện giữa AI và học sinh.

Nghịch lý của sự thuận tiện

Khi cái mới xuất hiện, tranh luận sẽ nhanh chóng bị phân cực. Ở một phía, AI được xem là tiến bộ; ở phía còn lại, AI là “điểm cực hạn” của nhân loại. Tôi cho rằng chúng ta đang ở khoảng giữa.

Thực tế, lịch sử chứng kiến những tình huống tương tự. Trong Sapiens, Yuval Noah Harari từng gọi cách mạng nông nghiệp là “cú lừa lớn nhất trong lịch sử”. Con người tin rằng chúng ta nuôi trồng lúa mì, trên thực tế, lúa mì đã “nuôi trồng” lại chính chúng ta. Việc canh tác giúp duy trì mật độ dân cư. Nhưng trong điều kiện khắc nghiệt đòi hỏi nhiều lao động hơn, lại tạo ra những nghĩa vụ mới. 

Chúng ta đang ở trong một bước chuyển tương tự, nhưng với tốc độ nhanh hơn rất nhiều. Năng lực tư duy được con người “ủy thác” ra ngoài. Nếu AI đảm nhiệm 80% hoạt động tư duy, tương tự như cách máy móc từng thay thế lao động trong cách mạng công nghiệp. Liệu cán cân có dần chuyển về điểm cực hạn, lúc đấy chúng ta đo lường giá trị tạo ra như thế nào?

Ông Joseph Thia, Phó Giám đốc phụ trách Tăng trưởng khu vực Đông Nam Á của Manabie Việt Nam

Thử hình dung quay lại 100 năm trước và giải thích với một nông dân rằng trong tương lai, con người sẽ trả tiền để nâng những khối kim loại nặng trong không gian gọi là “phòng gym”. Điều đó sẽ rất phi lý, bởi lối sống hằng ngày của họ vốn đã duy trì thể lực. Ngày nay, chúng ta đang đối diện với những vấn đề tương tự trong lĩnh vực nhận thức. Rất có thể trong tương lai gần, con người sẽ cần đến những “phòng gym trí tuệ” để duy trì năng lực phản biện, điều vốn được hình thành một cách tự nhiên thông qua lao động và học tập.

Tính “xa xỉ” của cảm xúc

AI sẽ tái định hình xã hội như thế nào? Khi chi phí để tiếp cận tri thức gần bằng 0, giá trị của các mối quan hệ liên cá nhân, năng lực đồng cảm và sự thấu hiểu tâm lý con người sẽ tăng mạnh mẽ.

AI vượt trội trong thiết lập khuôn mẫu và sắp xếp lượng thông tin khổng lồ. Tuy nhiên, AI vẫn chưa xử lý hiệu quả những tín hiệu giao tiếp phi ngôn ngữ đòi hỏi sự thấu cảm. Đây là nền tảng tạo nên cộng đồng. AI cũng gặp khó khăn trong nhận thức thẩm mỹ, những yếu tố tiến hóa một cách tự nhiên theo biến chuyển văn hóa và kinh tế của xã hội.

Trớ trêu thay, sự dịch chuyển sang chỉ số cảm xúc lại đặt ra thách thức cho chính Gen Z và Gen Alpha, thế hệ lớn lên với mức độ tương tác trực tiếp thấp hơn và phụ thuộc nhiều vào giao tiếp qua màn hình máy tính. Liệu đó có tạo nên sự gia tăng chi phí cơ hội cho những tương tác và thấu hiểu? Tương lai liệu có thuộc về những người có bản sắc cá nhân, thể hiện được cá tính của mình, thay vì những ai có lời giải hoàn hảo từ các câu lệnh tốt nhất?

Cảm xúc của con người lại trở thành mặt hàng xa xỉ nhất.